خانه چراغ چشم : یکی از این بناهای تاریخی دهدشت که میزان تخریب عناصر معماری آن بسیار شدید است ، ساختمان قديمي عبدالمحمد چراغ چشم می باشد . ساختمان قديمي عبدالمحمد چراغ چشم در مالکیت سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری است که این سازمان در حال حاضر مشغول مرمت و احیای این بنای تاریخی است . مصالح به کار رفته در این بنای تاریخی لاشه سنگ ، گچ ساروج و آهک است و نوع سازه آن نیز تاق ، تویزه و گنبد است . ساختمان قديمي عبدالمحمد چراغ چشم بنایی است که در داخل بافت تاریخی شهر دهدشت و شمال امامزاده جابر واقع شده و از دوران با شکوه صفویه به یادگار مانده است . این بنا که در سال 1382 با شماره 8418 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است، 980 متر مربع مساحت دارد .
بنای تجارت خانه : یکی دیگر از بناهای واقع شده در بافت تاریخی دهدشت که میزان تخریب عناصر معماری آن بسیار شدید است ، تجارت خانه دهدشت می باشد . بنای تاریخی تجارت خانه در محدوده بافت قدیمی دهدشت و نزدیک امامزاده جابر واقع شده است . مصالح به کار رفته در این بنا سنگ ، گچ و شفته آهک است و سازه آن نیز از نوع دیوار ، تاق و قوس می باشد . ساختمان تاریخی تجارت خانه در عرصه 450 متر مربع و در اعیان(زیر بنا) 100 متر مربع مساحت دارد . این بنای تاریخی که به دوران صفویه تعلق دارد ، در مالکیت بخش خصوصی است . بنای تجارت خانه با شماره 3566 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است و از سوی سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان در حال مرمت است .
سایر خانه ها و عمارت ها : بناي عمارت خانه آقاي محمد قلي كريمي ، خانه آويش ، خانه تاريخي آقاي عبدالمحمد خليلي ، خانه درويش بوذر جمهري ، خانه طاهر فرهنمديان ، خانه علي پناه برسيا ، خانه علي همايون خواه ، خانه غلام رضانويد ، خانه فرج اله بيژن زاده ، خانه قديمي زهرا پارسيان خواه ، خانه قديمي ضرغام آذركيش ، خانه ميرزا و ... از دیگر بناهای تاریخی این استان به شمار می روند .

 

قلعه ها و دژها

 

قلعه های این استان به چهار دوره تاریخی تقسیم می شوند که عبارتند از : 1- قلاع قبل از اسلام که بیشتر به قلعه های دختر معروفند . 2- قلاع دوران اسلامی که به علت نهضت های فرقه ای و قومی در تاریخ مورد توجه و معروف بوده اند . 3- قلاع دورات اتابکان فارس 4- قلاع عهد تیموری و صفوی که به قلاع ایل در ادوار گذشته مربوطند .
قلعه چص گچ : محل قلعه چص در حدود ۳۰ کيلومترى جنوب غربى دهدشت در ميان کوه‌هاى گچى به طول و عرض ۳×۲ کيلومتر و در جوار آتشکده‌هاى سه گنبدان (گل سرخدان) قرار گرفته است . وسعت اين قلعه که به در مهتابى هم معروف است ، حدود ۵۰۰ ×۵۰۰ مترمربع مى‌باشد که احتمالاً به دليل قدمت تاريخى و همجوارى با آتشکده سه گنبدان ، محلى معتبر براى ايرانيان قديمى (زرتشتيان) بوده است .
دژ سليمان : اين قلعه که احتمالاً از قلعه هاي جنبش اسماعيليان است ، در کنار روستاي «سليمان» و در حدود 15 کيلومتري جنوب غربي شهرستان گچساران قرار دارد .
قلعه مانگشت : قلعه مانگشت مهم ترين قلعه عصر اتابکان لرستان ، است . اتابک افراسياب (695-688 ه.ق) بعد از تجزيه ايالات کهگيلويه از فارس و پيوند آن به لرستان در اثر فشارهاي وارده ناگزير شد به اين قلعه پناه ببرد ، اما پس از لغو الحاق کهگيلويه به لرستان توسط ارغون خان مغول (690-680 هـ.ق) افراسياب از دژ مانگشت فرود آمد . اين دژ که در حدود 2 کيلومتري دره بهمئي قرار دارد ، مرز مشترک ايلات جانکي و بهمئي است .
قلعه هاي دختر : قدمت اين گونه قلعه ها به عهد مهرپرستي، خداي مادينه و فرشته باروري ايرانيان قديم مربوط مي شود . قلعه هاي دختر معمولاً جايگاه آتشکده هاي بزرگ و کوچکي بوده اند و به فرشته باروري اهدا شده اند . بسياري از آن ها در نواحي مختلف اين استان به همين نام معروف شده اند. از جمله اين قلعه ها مي توان به قلعه دختر دشمن زياري ، قلعه دختر کلانک تراب ، قلعه دختر امامزاده ، قلعه دختر گود سرخ و ... اشاره کرد .

 

حمام ها

 

حمام کهیار : حمام تاریخی کهیار در غرب بافت تاريخي شهر دهدشت و در مجاورت كاروانسرا واقع شده است . بنا شامل گرم‌خانه، میان در و رختكن است و ورودي آن در بخش جنوبي تعبيه شده است . ورودي به شكل زيبا و با اجراي مقرنس‌كاري ساخته شده است . بعد از گذشتن از راهرو وارد بخش رختكن مي‌شويم . اين بخش از يك حوض بزرگ در زير گنبد اصلي و دو حوض كوچك‌تر تشكيل شده است . دور تا دور حوض مركزي را سكويي كه در داخل آن مكاني براي گذاشتن كفش و لباس تعبيه شده بود ، فرا گرفته است . كف رختكن از سنگ‌هاي بزرگ پوشانده شده است . حوض‌ها با ساروج و گچ و سنگ ساخته شده و از طريق لوله‌هاي تمپوشه‌اي به همديگر راه پيدا مي‌كرده است . رختكن به صورت متقارن است و هر دو ضلع قرينه همديگر هستند . با استفاده از راهرويي وارد بخش گرم‌خانه مي‌شويم . اين بخش از يك فضاي مسقف گنبددار و تعدادي نمره به علاوه حوض‌هاي ذخيره و گرم كردن آب تشكيل شده است . بنا در سال 77 به طور كامل خاكبرداري و در سال 78 تعميراتي اضطراري در آن صورت گرفته است . بدنه بیرونی این حمام که در مقابل کاروانسرای دهدشت واقع شده ، چندی پیش مرمت گردیده است و سر در حمام نیز دوباره اجرا شده و ناودان های سنگی نصب و اطراف بنا هم زه کشی شده است . سر در ورودی گنبدی شکل که در زیر گنبد آن تزیینات زیبایی به شکل هشت ضلعی بکار رفته است . بخش میان در که بین گرمخانه و سر بینه واقع شده، با یک پیچ خمی طراحی شده و مانع از تبادل مستقیم ، حرارت و دید مستقیم به بخش گرمخانه می شود . گرمخانه حمام در سطحی پایین تر از سربینه با غرفه هایی در اطراف که حوضچه هایی در آنها می باشد ، جهت استحمام و آبتنی بوده است . آب حمام پس از انتقال از چاه و حوض آب از بیرون توسط لوله (تنبوشه های سفالی) به بخش اصلی و پس از گرم شدن به حوضچه ها و سرویس های بهداشتی و نقاط دیگر حمام هدایت می شده است . انبار هیزم ، آتشدان و تون حمام در پشت گرمخانه واقع شده است که هوای گرم آتشدان پس از طی مسیر گربه روهای زیر گرمخانه از طریق کانال هایی به پشت بام حمام هدایت می شده اند و باعث گرم شدن کف و بدنه حمام می شده است . حمام تاریخی کهیار در مالکیت سازمان میراث فرهنگی است و 1200 متر مربع مساحت دارد . این بنا به شماره 3555 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است .
حمام شرقی : در داخل بافت تاريخي دهدشت، چهار گرمابه تاريخي قرار دارد كه معروف ترين و شاخص ترين آنها، گرمابه ضلع شرقي است . این بنا تنها اثري است كه در ساخت آن آجر به كار رفته ، زيرا در ساخت ديگر بناها و آثار اين بافت از سنگ و گچ استفاده شده است . حمام شرقي (حمام ارگ) در ضلع شرقي بافت تاريخي دهدشت و به فاصله 50 متري از حمام محمد و 100 متري از امامزاده معصوم واقع شده است . اين بناي دوره اسلامي ، در شهر تاريخي دهدشت و احتمالاً در دوره صفويه ساخته شده است . اين بنا يك بناي عام‌المنفعه و كاربرد بهداشتي داشته است . ابعاد اين بنا 60/22 ×60/29 متر است . در ضلع شمال غرب ورودي بنا ساخته شده است . بنا همچون ساير حمام‌ها از گرم‌خانه و رختكن تشكيل شده است . رختكن شامل محوطه‌اي مستطيل‌شكل كه از سه حوض فواره‌اي بسيار زيبا تشكيل شده است . كف اين بخش با سنگ‌هاي بزرگ پوشانده شده و بدنه و كف حوض‌ها با ساروج اندوده شده است . آب از طريق لوله‌هاي تمپوشه‌اي وارد اين بخش و حوض‌هاي آن مي‌شد . دور تا دور حوض وسط ، فضاهايي براي رختكن و گذاشتن البسه تعبيه شده بود . بعد از عبور از رختكن با راهروي ديگر وارد فضاي گرم‌خانه مي‌شويم . اين فضا از تعدادي حوض به علاوه فضايي مستطيل شكل در وسط حمام تشكيل شده است . این بنای تاریخی که به شدت تخریب شده ، از سوی سازمان میراث فرهنگی در حال مرمت است . حمام ضلع شرقي 700 متر مربع مساحت دارد . این بنا در سال 1379 با شماره 3566 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است .
حمام محمد : بناي زيبا و تاریخی حمام محمد در ضلع شرقي بافت تاريخي شهر دهدشت و به فاصله اندكي از مسجد جامع شهر واقع شده است . بنا شامل گرم‌خانه ، رختكن و بخش شاه‌نشين است . ابعاد اين بناي ارزشمند 22 ×30 متر مي‌باشد . ورودي حمام در ضلع شمالي بنا و از طريق كوچه مجاور حمام صورت مي‌گرفته است . بخش رختكن و بخش شاه‌نشين هر دو در داخل يك مجموعه هستند كه به وسيله پلكاني به يكديگر راه دارند . با عبور از دالاني كوچك وارد بخش گرم‌خانه و حوض‌ها مي‌شويم . در اين بخش در كف حمام ستون‌هايي تعبيه شده كه كف روي آنها بوده و در مواقع گرم كردن آب حرارت به زير كف هدايت و موجب گرم شدن محوطه گرم‌خانه و يكنواختي محيط شده است . دود اضافي نيز از طريق دودكش‌هاي تعبيه شده در ديوار به بيرون هدايت مي‌شد . آب نيز از طريق لوله‌هاي تمپوشه‌اي وارد حوض‌ها و پس از گرم شدن تقسيم مي‌شده است . در زمستان 79 كار خاكبرداري و در بهار 80 كار تعميرات آن انجام شده است . این بنای تاریخی که در مالکیت سازمان میراث فرهنگی است ، هم اکنون نیز در حال مرمت می باشد . در این بخش از مرمت ، درب اصلی ورودی حمام محمد مسدود بوده که آن را باز نموده اند و عملیات پاکسازی و سبک سازی پشت بام و مرمت قسمت های فرو ریخته در آن صورت گرفته است . ساختار حمام شامل دیوار ، طاق و گنبد است و مصالح بکار رفته در آن سنگ ، گچ و شفته آهک است . حمام محمد 800 متر مربع مساحت دارد و یادگاری از دوران با شکوه صفویه است . این بنا به شماره 6303 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است .

 

بازارها

 

بازار دهدشت : محدوده‌اي كه تحت عنوان بازار دهدشت از آن ياد مي‌شود ، شامل محوطه‌اي گسترده كه تقريبا شهر را به دو نيمه تقسيم كرده است . اين محوطه كه در داخل بافت تاريخي شهر دهدشت واقع شده از يك راسته بازار به طول حدود 500 متر كه از حدود مسجد جامع شروع و تا محدوده كاروانسرا و امامزاده جابر كشيده شده است . در داخل اين راسته حجره‌هاي بازاريان در اندازه‌هاي گوناگون ساخته شده است . حجرات با گچ و سنگ و به صورت سرپوشيده بوده است . داخل بازار معبرهايي به مراكز مهم شهر كشيده و از آن طريق ارتباط بازار با اين مراكز برقرار مي‌شده است . در پشت حجرات انبارهاي ذخيره كالا و سراهاي تجارتي واقع شده بود كه در واقع معاملات تجاري و خريد و فروش‌هاي مردم در اين مكان‌ها صورت مي‌گرفت . بازار به قسمت‌هايي تقسيم شده بود و تقريباً هر قسمت آن به خريد و فروش نوع خاصي كالا اختصاص داشت . معبر راسته بازار به نسبت حجرات هر قسمت و نوع خريد و فروش كالا بزرگ و يا كوچك بوده است . در سال‌هاي 77 و 80 كار خاكبرداري محدوده بازار انجام شده و تقريباً قسمت‌هاي عمده آن از زير خاك بيرون آورده شده است .

 

کاروانسراها

 

كاروانسراي بافت تاريخي دهدشت : كاروانسراي بافت تاريخي دهدشت در ضلع غربي بافت تاريخي دهدشت و در كنار مجموعه حمام كاروانسرا ، امامزاده ابراهيم و امامزاده جابر واقع شده است . بناي فوق از جمله آثار شهر دوره اسلامي صفوي است كه با دو ورودي در شمال و جنوب ساخته شده است . بنا شامل حياط و حجره‌هاي چهار طرف آن است . تعداد اين حجره‌ها 38 عدد و بعضي از آنها به همديگر راه دارند. بنا با سنگ و گچ كه از معادن اطراف شهر تأمين مي‌شده ، ساخته شده است . كف حياط با سنگ‌هاي لاشه‌اي بزرگ سنگ‌فرش شده و سطح حياط اندكي پايين‌تر از كف حجرات است . در حياط چاه آبي براي تامين آب موردنياز كاروانيان به چشم مي‌خورد . حجره‌ها با طاق‌هاي جناغي پوشش داده شده و همگي يك ايوان كوچك در جلوي خود دارند . در داخل ايوان‌ها طاقچه‌هايي براي گذاشتن اشيا و نيز دودكش تعبيه شده است . يك راه‌پله مارپيچ در ضلع شمالي ارتباط حياط با پشت‌بام را تسهيل مي‌كرده است . اين كاروانسرا كه به طور كامل تخريب شده بود که در سال 1369 با آزادسازي منطقه دهدشت ، در قسمت پي بنا در عمق دو متري مورد شناسايي قرار گرفت و عمليات خاكبرداري و آوار برداري از آن آغاز شد . در عملیات خاكبرداري تمام قسمت‌هاي بنا مشخص شد . بعد در سال‌هاي 79 و 78 اقدامات مرمتي شامل سنگ‌فرش حياط ، آجركاري پوشش بام ، تعمير حجرات جلوي كاروانسرا انجام شده است . البته هم اکنون نیز این بنای تاریخی در حال مرمت است . این کاروانسرا 1600 متر مربع مساحت دارد . كاروانسراي بافت تاريخي دهدشت که در مالکیت سازمان میراث فرهنگی است ، در سال 1379 با شماره 3551 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است .
كاروانسراي تل گندم كش محمد آباد : از دیگر کاروانسراهای تاریخی استان کهگیلویه و بویر احمد می توان به كاروانسراي تل گندم كش محمد آباد اشاره کرد . این بنای تاریخی در شهرستان كهگيلويه و یك کیلومتری غرب روستاي بواي سفليدوران قرار شده و به دوره صفويه تعلق دارد . كاروانسرای تل گندم كش محمد آباد در تاریخ12/11/ 1381 به شماره ملی7466 در فهرست آثار تاریخی ثبت شده است .

 

پل ها

 

پل های پاتاوه : این پل ها در 15 کیلومتری کوه دنا در بویر احمد سفلی که دیواره های بلند و غیرقابل عبوری دارد قرار گرفته است و آثاری همراه با پلهایی بزرگ و قلعه هایی مشرف بر رودخانه قرار گرفته اند . این ناحیه به دلیل ویژگی های اقلیمی و جغرافیایی ، یکی از راههای اصلی تیسفون ، استخر و شوش ، بهبهان و اصفهان بوده که کاروانیان از آن عبور می کرده اند . بر همین اساس ، پلهای بسیاری در این منطقه بنا شده است . جاده ها و پلها که احتمالاً به دوره پیش از اسلام تعلق دارند ، در دوره های بعدی ، به تدریج مورد بازسازی قرار گرفته اند . یکی از بزرگترین این پلها که آثار آن بهتر باقی مانده ، در میان سه پل جنوبی گردنه خرسان قرار دارد . اتاقها ، پایه ها و ملزومات دیگر آن همانند آثار دهدشت است و به دوران صفویه مربوط می باشد .
پل‏هاي باستاني خيرآباد ( پل سفلايي ) : در نه کيلومتري خيرآباد گچساران ، ويرانه‏هايي از دو پل و يک چهار طاقي باقي مانده است . پل پاييني ، داراي طاقي است که ارتفاع آن به 60/6 متر مي‏رسد . ديواره سنگي آن به کلي شکسته و ديواره شرقي آن سنگ‏هاي ساختماني مشخص دارد که ويران شده و فرو ريخته است . در مجموعه آثار اين محوطه ، بقاياي پل بالايي خيرآباد ، چشم‏گيرترين اثر تاريخي است . اين اثر با 130 متر طول در سمت راست کناره ، سه گذرگاه داشت که در امتداد آن پايه‏هايي به بزرگي 10*10 متر احداث شده بود . پهناي جاده‏اي که از روی اين پل مي‏گذشت ، حدود هشت متر بود که به وسيله ديواري با يک متر بلندي حفاظت مي‏شد . بناي اين پل ، به اواسط دوره اوليه اسلامي مربوط است و دست کم سه نوسازي بزرگ (که آخرين آن در زمان سلسله صفويه صورت گرفته) بر روي آن انجام شده است .
تخت شاه ‏نشين (پايه پل) : اين اثر که پايه‏اي از سنگ‏هاي حجاري شده دارد ، با آثار دوران هخامنشي واقع در مسير جاده قديمي بين خوزستان و فارس (بهبهان ـ دهدشت ـ پاتاوه) قابل مقايسه مي‏باشد . اين اثر در 5/1 کيلومتري جنوب غربي روستاي پاتاوه شهرستان ياسوج واقع شده است .
سایر پل ها : پايه هاي پل قديمي كنا ، پل تاريخي خيري و محمدخان ، پل دختر ، پل بريده و پل پريم (پرين) از دیگر پل های تاریخی این استان به شمار می روند .

 

 

مسجد چهل ستون دهدشت : بنای مسجد چهل ستون (امام حسين(ع)) نیز در شمال بافت تاريخي دهدشت و احتمالا در محل يكي از دروازه‌هاي اصلي ورودي شهر ساخته شده است. در كنار مسجد مجموعه‌اي شامل حمام، كاروانسرا و 2 امامزاده واقع شده است. ورودي به مسجد در ضلع شمال غرب بنا بوده كه اكنون با ديواري جديدالاحداث مسدود شده است. بنا شامل شبستان و حياط بزرگي بوده كه شبستان آن روي سه رديف هشت‌تايي ستون برپا بوده كه اكنون روي اين ستون‌ها، كار احداث مسجدي جديد آغاز شد كه هنوز تكميل نشده است.
مسجد جامع دهدشت : مسجد جامع دهدشت در شرق بافت تاريخي دهدشت و به فاصله اندكي از امامزاده معصوم(ع) واقع شده است . بنا از آثار شهر دوره اسلامي و صفوي دهدشت است كه در دو طبقه و به ابعاد 55/27×50/33 متر ساخته شده است . بنا شامل شبستان ، حياط مركزي ، وضوخانه و اتاق‌هاي كوچكي در مجاورت ورودي ضلع شرقي براي احتمالا آبدارخانه‌ها و مراسم‌ها است . بنا داراي دو ورودي ، يكي ورودي عمومي در ضلع شرقي براي عموم نمازگزاران و ديگري ورودي كوچكي در ضلع جنوب غربي كه به شبستان باز مي‌شده و احتمالاً براي عبور و مرور امام جماعت مسجد تعبيه شده ، است . هر دو ورودي با سنگ‌هاي بزرگ لاشه‌اي به صورت پلكاني ساخته شده‌اند . شبستان داراي 14 رديف ستون بزرگ پافيلي بوده كه وزن طبقه دوم را نيز تحمل مي‌كرده است . دو ورودي پلكاني در دو سمت جنوبي و شمالي مسجد - ابتداي شبستان- ارتباط شبستان با طبقه اول مسجد كه احتمالاً به زنان اختصاص داشت را برقرار مي‌كرد . محراب با سنگ و گچ كار شده و فعلا داراي تزيينات خاصي نيست كه ممكن است تخريب شده باشد . در دو ضلع شمالي و جنوبي حياط آثار ته ستون‌هايي ديده مي‌شود كه احتمالاً دالاني دور اين دو ضلع كشيده شده بود . بنا در سال 1377 به طور كامل خاكبرداري شده و در سال‌هاي 80-79 نيز كارهاي تعميراتي آن به شكل اضطراري صورت گرفت . مسجد مورك نیز در ضلع جنوب غرب بافت تاريخي دهدشت و به فاصله 150 متري جنوب كاروانسرا واقع شده است . مسجد از جمله آثار دوره اسلامي و صفوي دهدشت است . بنا شامل حياط ، شبستان و بخش وضوخانه است .
آتشکده خيرآباد : اين اثر تاريخي در سمت راست جاده دهدشت ـ بهبهان و در يک کيلومتري شمال روستاي «ده‏وه» خيرآباد و در طرف چپ رودخانه خيرآباد واقع شده که به دوره ساساني مربوط است . اين بنا که به چهارطاقي يا آتشکده خيرآباد شهرت دارد ، ساختماني است مربع شکل با اضلاع متساوي 11 متر که با استفاده از گچ و لاشه سنگ ساخته شده است . اين بناي تاريخي در چهارطرفاصلي داراي چهار طاق است که بر روي چهار پايه ساخته شده و بر فراز آن گنبدي وجود داشت که اکنون ديگر نيست . اين آتشکده يکي از قديمي‏ترين و معروف‏ترين آتشکده‏هاي اين منطقه و واجد ارزش‏هاي تاريخي و نيز زيارتگاهي براي زرتشتيان مي‏باشد .
آتشکده‏هاي گل سرخدان : اين سه آتشکده هر يک به فاصله 50 متري ديگر بنا شده است . "مقدسي" از اين آتشکده‏ها با نام " کتيبه المجوس" يا " آتشکده آتش‏پرستان" نام مي‏برد . اين بناها در پاي کوه گچي تيزنگ واقع شده‏اند و ظاهر بناها خصوصاً گچ‏بري‏هاي داخل آن‏ها ، نشانگر اهميت آتشکده‏ها در نزد مردم باستان ايران بوده است . مرم محلي اين سه گنبد را سه گنبدان مي‏نامند .

 

باغ ها

 

باغ چشمه بلقیس چرام : باغ چشمه بلقیس چرام در شهرستان كهگیلویه و در شهر چرام واقع شده است و یكی از مهمترین جاذبه های توریستی منطقه می باشد . زمین حاصلخیز منطقه باعث شده كه از هر نوع درخت در این باغ پرورش یابد . باغ دارای چندین چشمه می باشد كه از دهانه شمالی به باغ می ریزد وآب چشمه ها در جویبارهای مشبكی كه با اصول معماری قابل توجهی تراس بندی شده به استخر زیبائی سرازیر می شود . باغ چشمه بلقيس در استان کهگيلويه و بويراحمد، در دشتي هموار معروف به شهرک قلعه کره شهبازي از توابع بخش چرام و در 9 کيلومتري شرق چرام و يک کيلومتري روستاي شهرک در ميان تپه ماهورها و کوهها واقع شده است . اين باغ از شمال به جاده چرام ـ گچساران ، از جنوب به اراضي کشاورزي ، از غرب به باغ جهاد کشاورزي ( باغ عمران ) و از شرق به اراضي کشاورزي و کوههاي همجوار محدود مي‎شود . چندين نهر فصلي و دايمي در اين دشت جريان دارد و محصولات غلات چون گندم ، جو و برنج در اين منطقه کشت مي‎شود . اين بنا به گفته اهل منطقه توسط زني به نام بلقيس حدود اواخر دوره ساساني و اوايل دوره اسلامي احداث گرديد . در سال 1327 مردم محل در اطراف آن به احداث چند باغ کوچک اقدام نمودند و در سال 1338 شخصي به نام اسکندر خان چرامي آن را خريداري شد و به گسترش آن اقدام نمود . چشمه بلقيس نام جديد روزگار ما براي باغي است كه مرحوم اسكندر خان چرامي در اطراف اين چشمه بر جاي باغي كه از ازمنه پيش از او ، در اين محل وجود داشت توسيع و تجديد رونق نموده است . مدتي هم اين باغ و يك آبادي كوچك نزديك آن در مكاتبات و اسناد و بعضي از سفرنامه ها به نام اسكندريه شهرت گرفته است . به نظر مي‎رسد اين باغ مربوط به اواخر دوره قاجار و اوايل دوره پهلوي مي‎باشد . اين باغ با مساحتي در حدود 38960 متر مربع و شامل فضاهايي چون چهار برج به ابعاد 70 *150 متر در ضلع غربي باغ ، چشمه ، استخر و در قسمت شرقي آن صخره‎اي بزرگ به ارتفاع 20 متر تشکيل شده است . اين باغ در حال حاضر در تملک شهرداري مي‎باشد . پوشش گياهي اين باغ بدليل گرمسيري بودن اين منطقه شامل اکاليپتوس ، سدر ، بلوط ، سرو و داراي درختان متنوع ميوه‎اي چون گردو ، گلابي ، سيب ، ليمو ترش ، خرمالو ، پرتقال ، نارنگي، انجير ، انگور ، توت ، نارنج ، نخل و ... مي‎باشد . همچنين بوته‎هاي گياهي گوناگون و گلهاي مختلف در آن به چشم مي‎خورد . نظام آبياري اين باغ بر اساس فوران آب چشمه‌هاي اصلي و چندين چشمه فرعي مي‎باشد که بوسيله نهرهاي کوچک و بزرگ متعددي در باغ جريان مي‎يابد و آب مازاد آنها بوسيله جويي بزرگ به طرف استخر باغ که در ضلع جنوب غربي باغ واقع شده هدايت مي‎شود . اين استخر زيبا به شعاع 10 متر و عمق 1/5 متر بصورت دايره و داراي سه ورودي و يک خروجي مي‎باشد که آب چشمه از مسير خروجي به رودخانه فشيان مي‎ريزد . اين استخر، باغچه‎اي به قطر جهار متر كه پوشيده از درختان نخل ، نارنج ، پرتقال و گلهاي زيبا و متنوع است را در آغوش گرفته است .

 

آب انبار ها

 

آب‌انبار بافت تاريخي دهدشت : در منتهي‌اليه جنوب شرقي بافت تاريخي دهدشت و بعد از ارگ تاريخي شهر بنايي واقع شده كه به آب ‌انبار معروف شده است . اين بناي استوار كه با گچ ، سنگ و ساروج ساخته شده ، شامل بناي اصلي آب‌انبار و احتمالاً اتاقي براي محافظين آب‌انبار است . بنا به شيوه بناهاي بافت تاريخي شهر و با اجراي طاق جناغي ساخته شده است . براي ذخيره آب سه استخر كه هر كدام با ديوارهايي از همديگر جدا شده‌اند ، ساخته شده كه آب از بخش جنوبي وارد حوض اول می شده است . این آب پس از رسوب‌گذاري وارد حوض‌هاي بعدي شده كه در پايان آب زلال به دست مي‌آمد . در سقف تعدادي نورگير تعبيه شده است . ورودي بنا در جهت غرب آن و با چند پلكان ساخته و براي اينكه نفوذ آب و نم باعث تخريب ديوارهاي بنا نشود ، كف و بدنه آب‌انبار با لايه‌هاي متعدد ساروجي پوشانده و عايق‌بندي شده است . در سال 80 تعميرات سقف و نماسازي جلو و پشت بنا صورت گرفته است . فضای داخلی آب انبار دارای ساختاری با پوشش طاق و قوس است که از سقف نورگیری می شود و در آن فضای تاریک ، این نور مرکزی به کف تا انتهای آب انبار ریتم جالبی را ایجاد کرده است . آب انبار دهدشت به دوران صفویه تعلق دارد و به شماره 3565 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است . این بنای تاریخی که در حال مرمت است ، در مالکیت سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری است .

 

نقش برجسته

 

نقوش برجسته تنگ سروک : در ميان کوه‏هاي متعددي که در کنار يکديگر در بخشي از کهگيلويه و بويراحمد صف کشيده‏اند ، تنگه‏اي به نام سرلک يا سروک وجود دارد که در فارسنامه ناصري به معني «گردونه سروهاي کوچک» از آن نام برده شده است . این نقوش در فاصله 50 کیلومتری شمال بهبهان ، بخش لیکک شهرستان کهگیلویه قرار دارد و قدمت آن به 299 میلادی یعنی به دوره اشکانی می رسد . در اين مکان سه ستون سنگي يکپارچه و بلند ديده مي‏شود که بر روي آن‏ها نقش افراد مختلف در حالت‏هاي گوناگون حجاري شده‏اند و مي‏توان آن‏ها را از لحاظ زيبايي با نقوش برجسته تخت جمشيد مقايسه کرد . هر يک از اين ستون‏ها به خط نوشته‏هايي آراسته هستند که نشان‏دهندة خطوط باستاني است . این نقش برجسته که بر صخره ای در یک دره بلند از پایه های زاگرس در شهرستان کهگیلویه تراشیده شده ، به یک شاهزاده الیمائید که یک شاهزاده نشین تابع اشکانیان بوده منسوب است . نقوش برجسته تنگ سروک در سال 1841 میلادی به وسیله «آقای بارون دبود» (سیاح روسی) تشخیص داده شد و برای اولین بار آقای الستین در کتاب موسوم به جاده های قدیم ایران غربی منتشر شد . از تاریخ 1952 آقای هنینگ این نقوش و کتیبه های آن را با دقت مورد مطالعه قرار داد . در تنگ سروک حداقل چهار مجموعه نقش برجسته موجود در سنگی که از کوه جدا شده و به شرح زیر می باشد :
1- اولین نقش دو نفر را در حال ایستاده نشان می دهد که هر دو قبا و شلواری به سبک لباسهای عهد اشکانی پوشیده اند . نمای شرقی این تخته سنگ شخصی را نشان می دهد که روی تختی دراز کشیده در حدود 600 متر دورتر در مجموعه ای از نقوش برجسته دیگری است که احتمالا قسمت اصلی این مجالس را نشان می دهد .
2- روی نمای غربی تخته سنگ اولی ، نقوش در سه ردیف دیده می شود که در نقوش دیگر بهتر محفوظ مانده اند. در ردیف بالا از قسمت چپ ابتدا فردی که شاید شاه باشد روی تختی نشسته در طرفین او اشخاصی ایستاده اند ، در نقش وسط سواری به شیری حمله کرده است و در بالای او کتیبه ای به خط پهلوی اشکانی دیده می شود . در ردیف پایین مردی با یک شیر در حال جنگ است . در طرف شمال غربی این تخته سنگ یک نفر روحانی در کنار آتشدانی ایستاده و آتشدان روی سکوی سه طبقه ای قرار دارد. روی طبقه زیرین این سکو کتیبه ای به خط پهلوی اشکانی است . روی نمای شمالی آن نیز مجلسی در دو طبقه نمایانده شده است . در طبقه بالا مردی خوابیده و تاجی در دست دارد و بر روی دست چپ خود لمیده است و در سمت چپ این شخص سه سرباز نیزه به دست دارند و در لابلای آنها سه خط به زبان پهلوی اشکانی نوشته شده است . در طبقه زیرین شبیه سه نفر نمایان است که کمی پاک شده است .
3- به فاصله کمی در طرف شمال این تخته سنگ نقش برجسته دیگری است که روی نمای جنوبی آن یک اسب سوار نشان داده شده است .
4- در حدود شش متر دورتر یک تخته سنگ دیده می شود مه از کوه بیرون آمده و روی آن مجالس مذهبی مانند ، اشخاصی که در کنار آتشدان نقش شده است دیده می شود .
هنینگ زمان این نقوش را در حدود آخرین ربع قرن دوم میلادی یا اوایل قرن سوم می داند . شاهزاده ای به صورت سواری مصور شده است که شیری را می کشد و یا با دشمنی جنگ تن به تن می کند و این برای اجتماعی که بر چشت اسب زندگی می کنند تصویری مطلوب است . در جای دیگر همان شاهزاده دیده می شود که ایستاده و بزرگتر از اشخاص دیگر در صحنه است و شاهزاده ای را به تخت می نشاند ، بعد در برابر یک قربانگاه که به شکل تخته سنگ مخروطی شکل است و دیهیمی روی آن قرار دارد به ستایش ایستاده است. سپس در طرف چپ قربانگاه بر روی یک تخت که بر پایه سه عقاب قرار دارد به طرز ایرانیان نشسته و دست راست خود را با حلقه مظهر قدرت به سوی دو تن از سران تابع خود گسترده است . کمی دورتر مجلسی است که در آن یک ایزد به شاهزاده ای مقام می بخشد و پس از آن صحنه جنگ یک شاه که بر اسبی سوار است و خود و الستین زره بر تن دیده می شود که با نیزه خود به دشمن حمله می کند . این نقوش برجسته مشابه نقش رستم است که مي‏توان آن‏ها را به بهرام دوم ساساني ، بهرام سوم ساساني ، هرمز دوم و شاهپور دوم نسبت داد . بعضي جنبه‏ها در اين مجسمه‏هاي صخره‏اي مشترکند . در همه اين نقوش جنگاوران سوار بر اسب هستند . تنها سلاح مورد استفاده آنها نيزه بلند است و فاتح در سمت چپ لوحه قرار دارد . تعداد افراد نقوش تنگ سروک 40 نفرند . حيوانات شامل هفت نقش دو اسب ، دو شير و سه پرنده است . در اين نقوش سلاح‏ها عبارتند از نيزه بلند ، شمشير ، خنجر ، گرز ، تبرزين ، چماق ، کمان ، تير ، ترکش و نقش پرچم . يکي از مشخصات مهم اثر تنگ سروک نمايش چهره کامل انساني است که هم با آثار اشکانيان و هم با آثار ساسانيان متفاوت است .

 

 

تپه ملاکانیه : ملاکانیه به عنوان یک تپه تاریخی به هزاره سوم پیش از میلاد و سده هشتم تا دهم هجری قمری تعلق دارد. این تپه تاریخی در یک کیلومتری روستای بادنگان علیای یاسوج واقع شده است . این مکان با تپه های شهدا ، تپه دم چنار ، تل مهره ای و تل خسرو بسیار همانند می باشد .
تپه دم چنار : محل قرار گرفتن این تپه که یکی از تپه های پیش از تاریخ است ، در نزدیکی روستای دم چنار یاسوج است . این تپه تاریخی به هزاره سوم و چهارم پیش از میلاد تعلق دارد و از نظر تاریخی با دیگر تپه های منطقه ، به ویژه تل مهره ای و تل خسرو توانایی برابری دارد .
تل مهره ای : تل مهره ای در یک کیلومتری شرق روستای سقاوه یاسوج قرار گرفته است . این تپه یکی از تپه های ما قبل تاریخ در استان است که به هزاره سوم و چهارم پیش از میلاد تعلق دارد .
تل خسروی : تل خسروی یا تل خسرو تپه ای در جنوب شهر یاسوج است که به فاصله ای کمتر از چند کیلومتری آن قرار دارد . بر اساس روایتهای محلی ، کیخسرو کاخی بر سر این تل یا تپه بنا نهاده بود که پرفسور گاوبه ، آثار آن را به صورت عمارتی با آجرهای زرد چهارگوش و آجرهای سرخ از نوع آجرهای پل علیایی بهبهان (ارجان قدیم) مشاهده کرده و این مکان را به پیش از دوره هخامنشیان مربوط دانسته است . این تل که به هزاره سوم از میلاد و سده نهم و دهم هجری قمری تعلق دارد ، در چهار کیلومتری جنوب شهر یاسوج ، در نزدیکی روستای تل خسرو واقع شده است .
تل شهداء : تل شهداء تلی است تاریخی که به هزاره سوم پیش از میلاد مربوط است ، در 11 کیلومتری شمال شرقی شهر یاسوج واقع شده است . به منظور دستیابی به سبک معماری آن زمان و دیگر اختصاصات فرهنگی ، به کاوشهای باستانشناسی نیاز دارد که هنوز کسی به این امر اقدام نکرده است .
تل چگاه : اين تل در مسير باشت به چرام ، در شمال شهرستان کهگيلويه واقع شده است . اين محل به فاصلة 37 کيلومتري باشت ، از درختان بلوط پوشيده است ، آن‏گونه که چشم‏انداز جنگل‏هاي انبوه آن ، جنگل‏هاي مناطق شمالي کشور را يادآوري مي‏کند . اين محل به دليل بي‏توجهي با خطر انهدام گونه‏هاي جنگلي و جانوري روبروست . در صورتي که حفاظت و مديريت مناسب ، اين ناحيه را به يکي از تفرجگاه‏هاي منطقه تبديل خواهد کرد که از نظر تاريخي واجد ارزش است .
تل دهوه : اين تل در روستاي دهوه از توابع گچساران واقع شده است . از اين تل باستاني ، سفالينه‏هاي بسيار ظريف و منقوشي به دست آمده که با آثار سفالين تپه‏هاي تاريخي بهبهان و تل باکون در استان فارس قابل مقايسه است . پيشينه تاريخي اين مکان ، احتمالاً به هزاره‏هاي سوم و چهارم پيش از ميلاد مربوط است.....

 

 

روستاهای هدف گردشگری استان کهکیلویه و بویر احمد عبارتند از روستاهای مختار ، دلی بهرام بیگی ، کریک ، چشمه بلقیس چرام ، دیشموک و مارین .
مختار : روستاي مختار از توابع بخش مرکزي شهرستان بويراحمد ، با مختصات جغرافيايي 51 درجه و 31 دقيقه طول شرقي و 30 درجه و 40 دقيقه عرض شمالي ، در سه کيلومتري غرب ياسوج قرار گرفته است . ارتفاع روستاي مختار از سطح دريا 1760 متر است و آب و هواي آن در فصول بهار و تابستان بسيار دلپذير و مطبوع و در زمستان سرد مي‌باشد . استقرار روستا در ناحيه تاريخي استان کهکيلويه و بويراحمد و وجود امامزاده مختار از قدمت روستا حکايت دارد . مردم روستاي مختار به زبان لري سخن مي‌گويند ، مسلمان و پيرو مذهبي شيعه جعفري هستند . براساس نتايج سرشماري سال 1375، روستاي مختار در حدود 1600 نفر جمعيت داشته است که در سال 1385 ، به 1800 نفر افزايش يافته است . درآمد بيشتر مردم روستاي مختار از فعاليت‌هاي زراعي ، دامداري ، باغداري و پرورش زنبور عسل تأمين مي‌شود . گروهي از مردم، در بخش خدمات و توليد صنايع دستي اشتغال دارند . از مهم‌ترين جلوه‌هاي طبيعت زيباي روستاي ييلاقي مختار مي‌توان به تنگ گنجه‌اي ، تفرجگاه تنگ مهريان ، پارک جنگلي آبشار و بقعه امامزاده مختار اشاره کرد . مهم‌ترين صنايع دستي اين روستا گليم است که زنان و دختران روستا در توليد آن نقش مهمي دارند . انگور ، برنج ، روغن حيواني ، کشک و گليم سوغات روستاي مختار هستند .
مارين : روستاي مارين از توابع بخش مرکزي شهرستان گچساران ، با مختصات جغرافيايي 50 درجه و 48 دقيقه طول شرقي و 30 درجه و 33 دقيقه عرض شمالي ، در 32 کيلومتري شمال شهر گچساران و 198 کيلومتري جنوب شرقي ياسوج قرار دارد . اين روستا از شمال ، به کوه ولي گنج و از جنوب غربي به کوه کاردي محدود مي‌شود . ارتفاع اين روستا از سطح دريا 1080 متر است . آب و هواي مارين در فصول بهار و پاييز ملايم و مطبوع ، در تابستان نسبتاً گرم و در زمستان سرد و خشک است . رودخانه شاه بهرام از شمال شرقي روستا عبور مي‌کند . روستاي مارين يکي از روستاهاي تاريخي ايران است . راه سلطنتي شوش به تخت جمشيد و بيشاپور (در دوره هخامنشيان) ، از هفت کيلومتري اين روستا عبور مي‌کرده است . موقعيت سوق‌الجيشي روستاي مارين ، در دوره هخامنشيان ، اشکانيان و ساسانيان سبب احداث قلعه‌هاي متعدد راهباني در حوزه نفوذ آن شده است . مردم روستاي مارين به زبان لري سخن مي‌گويند ، مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفري هستند . روستاي مارين به دليل شرايط مساعد اقليمي و چشم‌اندازهاي بي‌نظير طبيعي ، همه ساله گردشگران و طبيعت دوستان بسياري را به سوي خود جلب مي‌کند . استقرار روستا در ميان دره‌اي که پيرامون آن را ارتفاعاتي بلند در برگرفته‌اند ، چشم‌اندازهاي بديعي از تلفيق زندگي انسان و طبيعت پديد آورده است . اين ارتفاعات جنگلي ، در فصول بهار و تابستان تفرجگاه عمومي مردم روستا و گردشگران است . مهم‌ترين بناي مذهبي روستاي مارين ، مقبره امامزاده حميده خاتون است . توليد صنايع دستي و بافته‌هاي پشمي در ميان روستائيان و عشاير منطقه متداول است . انواع گليم ، جاجيم ، قالي و توبره ، مهم‌ترين صنايع دستي و هنري مردم روستاي مارين مي‌باشد . معروف‌ترين سوغات روستاي مارين را صنايع دست بافت ، انار ، رب انار ، کره ، ماست ، روغن ، کشک و دوغ محلي تشکيل مي‌دهد .
کريک : روستاي کريک از توابع بخش مرکزي شهرستان دنا ، با مختصات جغرافيايي 51 درجه و 25 دقيقه طول شرقي و 30 درجه و 48 دقيقه عرض شمالي ، در 15 کيلومتري جنوب غربي سي‌سخت و 25 کيلومتري ياسوج قرار گرفته است. اين روستا از اطراف به ارتفاعات بلند دنا محدود مي‌شود . روستاي کوهستاني کريک ، در حدود 1700 متر از سطح دريا ارتفاع دارد . آب و هواي اين روستا، در فصول بهار ، تابستان و پاييز ملايم و مطبوع و در زمستان سرد و خشک است . رودخانه کريک از ميان روستا عبور مي‌کند و بر طراوت و شادابي فضاي روستا مي‌افزايد . روستاي کريک يکي از قديمي‌ترين روستاهاي شهرستان دنا به شمار مي‌رود . يکجانشيني در اين منطقه ، به دوران قبل از مهاجرت آريايي‌ها به فلات ايران مربوط است . عبور شاهراه سلطنتي هخامنشي از 15 کيلومتري کريک ، سبب رونق تجارت و رفت و آمد بيشتر در اين ناحيه شده است . بيشتر درآمد مردم اين روستا از فعاليت‌هاي زراعي، دامداري و باغداري تأمين مي‌شود . گروهي از مردم روستا در بخش خدمات و توليد صنايع دستي اشتغال دارند . روستاي کريک در يک ناحية کوهستاني ، بر روي شيب ملايمي استقرار يافته است و بافت مسکوني متراکم دارد . اکثر خانه‌هاي اين روستا عموماً يک طبقه و با ديوارهاي ضخيم ساخته شده‌اند . در بافت قديمي روستا واحدهاي مسکوني دو طبقه و کوچک نيز وجود دارد . مصالح به کار رفته در ساخت خانه‌هاي قديمي چوب ، خشت و گل است . روستاي خوش آب و هواي کريک که در ميان دره باصفاي کريک و در مسير دسترسي به منطقه ييلاقي و زيباي سي‌سخت واقع شده است، يکي از مسيرهاي صعود به قله دنا محسوب مي‌شود . از جمله جاذبه‌هاي مذهبي و تاريخي اين روستا مي‌توان به آرامگاه امام‌زاده عسگر و امام‌زاده اسحاق اشاره داشت . صنايع دستي روستاي کريک مشتمل بر انواع قالي و گليم با طرح‌ها و نقوش زيبا است .